Ri Uwach Ri Wuj K'iche'

From Mayan Languages Glossary
(Redirected from Main Page K'iche')
Ver esta página en español View this page in English Cheerilaq li hu a'in sa' aatinob'aal Q'eqchi'
QAJUNAJIHAQ QIB' SA' KOMONIL

QAMULIJ QIB' QONOJEL

"Nab’e na kanoq, rajawaxik kojch’aw taj rech kojkam taj, chanim rajawaxik kqab’an wari’ rech ksach ta qawach.” - Etamatal taj Jachin kb’inik

"Amaq’el ka q’alajinik chi k’ax ub’anik, maj chik aretaq kwil uwachib’al." - Nelson Mandela

"K'o ta b'a jamaril chike konojel ri qa winaqil, jawije ne' ek'o wi chupam ri Usepk'ija'al Ulew on apawichi' ek'o wi chowachulew, xa k'u rumal re chi ek’aslik xuquje' kjuluw ri eye’b’al k’u’xaj ri kk’ase’ na qas je ne’ jun qastzij q’alajisanel no’j re k'aslemal." - Rigoberta Menchú

Chata we taq tzij ri’ rech kojkowinik kqaya tob’anik. K’o k’i taq nimaq q’inomal chupam ri qach’ab’al rumal wari kojkowin taj mat kqaya tob’anik che ri qach’ab’al. Ri qach’ab’al are ta jun jastaq re ojer, ri qach’ab’al, ri taq qatzij xuquje ri taq qab’antajik kk’asi’ na. Ruk’ ri tob’anik che kya’ che ri Chak rech Ksach ta Uwach ri taq Ch’ab’al Mayas kojkowinik kqaya ri tob’anik che ri qach’ab’al ketamataj uwach pa ronojel taq tinamit. Ri kqaj are che kqaq’axej ri ub’anik ri qach’ab’al rech jeri kojkowinik kqak’asb’a ri qach’ab’al xuquje kqaya ri utz apetik chike iwonojel che ri chak rech ksach ta uwach ri taq ch’ab’al Mayas.


UTZ APETIK CHUPAM RI CHAK RECH KSACH TA UWACH RI TAQ CH’AB’AL MAYAS NIM CHAK: JOB’ NO’J

RI TAQ UB’ANIK

Chakojo ri taq enlaces rech katkowinik kawil ri ub’anik wari’. Xuquje katkowinik kariq ri taq ub’antajik wari’ ruk’ kakoj ri menú che k’o pa le barra che k’o pa utzalaj.

Taq Tzij re ri Q’atb’al tzij
Ri Rajawaik Chke ri Taq Ajq’axal Tinamit
Taq Tzij re ri Kunanel    
Taq Tzij re ri Kunanel Rech ri Chomanik  
Taq Tzij re ri Tob’anik Chke ri Winaq
Taq Tzij re ri Tijonik  
Choltzij
Taq Tzij re ri Tat Nan
Unumerayil  
Tzij Che Qas Kkojik  
Jalajoj Uwachib'al chak
Kib'i ri Taq Q'ij: Ri Tzolkin Mayab'
Taq Tzij re ri Wa’im  
Taq Tzij re ri Atz’yaq  
Taq Tzij re ri Ja K’olb’al  
Taq Tzij re ri Tikon  
Taq Tzij re ri Kuna’o  
Taq Tzij re ri Chikop  
Ra'alal Unimal Raqan Jastaq
Taq B’i’aj
Taq Tzij re ri Colores  
Alaxik B'i'aj
Tijonik ruk' taq Wachib'al
Mulin ib’ ruk’ ri Tinamit
Ronojel ri Taq Tzij

CHRIJ RI TAQ CH’AB’AL

Chrij ri K'iche' Chrij ri Q'eqchi' Chrij ri Ixil Chrij ri Mam Chrij ri Akateko Chrij ri Q'anjob'al Chrij ri Chuj Chrij ri Jakaltek Chrij ri Kaqchikel

Ri uchuqab’ ri taq jastaq digital kkowinik kuya ri tob’anik rech ksach ta uwach xuquje kya’ ri etamab’al. Ri chak ri rech ksach ta uwach ri taq ch’ab’al Maya, kb’an rumal ri MasterWord, chakojo we tob’anik ri rech ksach ta uwach ri uq’inomal ri taq ch’ab’al Mayas che ri taq ak’alab’ che kek’oji’ na. wa’ jun chak ri are b’anom ruk’ ri ki tob’anik e k’i, rech kb’an jun Plataforma rech jeri ri taq k’o ketamab’al kekowinik kkikojo rech kkil ri taq tzij che esam pa ronojel.

Nim kqil wi xuquje nim upatan ri kekowinik kech’aw pa we ch’ab’al ri rech kb’an we chak ri. Chi’ kya’ ri atob’anik chiri’ chirij ri ach’ab’al, xew ta kya’ ri ukowil ri ch’ab’al xuquje ri atinamit xane xuquje ri etamanik, ri tob’anik re ri ajkunanel xane xuquje tajin kya’ ub’ixik ri ub’anik ri ach’ab’al xuquje ub’anik ri taq atinamit kuk’ konojel ri uwach ulew. Are aPlataforma wari’, ri aHerencia xuquje ri ach’ab’al kata’ taj pa ronojel ri uwach ulew. Oj k’o iwuk’ rumal che kqach’ob’o che ri taq ich’ab’al sib’alaj nim upatan. Ri chak ri’ are nim upatan chrij ri uchajixik ri taq chab’al Maya. Junamam kojkowinik kqachajij ta taq ch’ab’al xane xuquje kqilo, kqab’an unimaq’ij xuquje kqaya ub’ixik ri ub’anik ri ch’ab’al che k’olik.

RI UB’ANIK RONOJEL RI CHAK

Ri chak re uchajixik ri taq ch’ab’al Mayas are jun chak ruk’ no’j che esam pa ronojel che b’anom kumal ri taq winaq che k’o ketamab’al chrij ri ch’ab’al Mayas pa Guatemala xuquje pa America del norte xuquje sur. Ri k’o ketab’al chrij are taq k’o ketamab’al chrij antropología, lingüística, estudios culturales xuquje tob’anik re chak xuquje etamab’al pa internet rech kechajix ri taq ch’ab’al xuquje b’antajik Mayas.  Ri qachak are che kojchakun kuk’ ri taq winaq che kech’aw pa ri ch’ab’al rech jeri’ kojkowinik kqab’ano che ksach ta uwach ri taq ch’ab’al indígenas che k’o pa Guatemala xuquje ronojel ri taq utinamit. Qeta’m che ronojel ri ub’anik ri taq ch’ab’al e k’aslik rumal kichab’al ri winaq rumal wari kqaya ri sik’inik chke konojel ri kkiya ri kitob’anik rech ksach ta uwach ri ch’ab’al Mayas rech kkiya ri ub’anik xuquje kkib’ij ri ketamab’al chrij ri culturas Mayas.

Ri uchoq’ab’ ri internet kkowinik kujaq k’i taq uwach rech ksach ta uwach xuquje kkiya ub’ixik ri ub’anik ri ketamab’al. Ri chak rech kachajix ri taq ch’ab’al Mayas, are b’anom rumal ri Instituto MasterWord, chakojo ri tob’anik che kuya wari’ rech kechajix ri taq ch’ab’al Mayas kech ri taq ak’alab’ che kalax na.  Wa jun chak ri are b’anom kumal e k’i taq tob’anelab’ che kuya chke ri k’o ketamab’al chrij ri taq ch’ab’al Maya rech kkicha’ jun jupuq taq ch’ab’al che esam pa ronojel.

Nim kqil wi xuquje nim upatan ri kichak ri taq kech’aw pa ri ch’ab’al Maya rech kb’an ub’anik we chak ri’. Chi’ kya’ ri atob’anik chrij ri ch’ab’al, xew ta katkowinik kab’ano che kub’an más ko ri chak ri rech kb’anik kk’amb’i k’i taq tob’anik jacha ri tijonik, tob’anik ke ajkunanel xuquje tajin kya’ ub’ixik ri ub’anik ri ach’ab’al xuquje ri ub’antajik ri atinamit chwach ri uwach ulew. Wari’ are ri aplataforma, ri awechb’al xuquje ri ach’ab’al chuwach ronojel ri uwach ulew.  

Qas kqakojo che ri kajwataj che ri taq ch’ab’al are ri kajwataj chke ri taq winaq. Ri uchajixik ri taq ch’ab’al Maya kuya ub’ixik wari’. Qonojel xew ta kqachajij ri taq ch’ab’al, xane xuquje kqilo che nim upatan xuquje kqaya ub’ixik chrij ri nim uq’inomal che ruk’am wari’.

RI KQAJ

Ri chak rech kchajix ri taq ch’ab’al Mayas b’anom che rech kilitajik ri nim upatan xuquje ri kya’ tob’anik che kajwataj chke ri kech’aw pa we ch’ab’al ri che ek’o pa Estados Unidos. We jun chak ri are ktob’anik che ri taq ch’ab’al Mayas kekoj pa taq ja tijob’al rech kchokon chke ri taq k’o ketamb’al che ketob’an chrij we taq ch’ab’al ri rech jeri’ kqaya ub’ixik che utz taj che ksach kiwach ri taq winaq che kech’aw chupam ri taq ch’ab’al ri rech jeri’ kojkowinik kqab’ano che mas kajwataj ri taq winaq che kech’aw pa le ch’ab’al ri’.

Ri MasterWord xuquje ri Instituto MasterWord kiya’om ri tob’anik rech kb’an we jupuq taq tzij re ri ch’ab’al che b’anom ruk’ tob’anik che esam pa ronojel rech jeri’ ri k’o ketamab’al chrij ri ch’ab’al kekowinik kkiya ri ketamab’al rech jeri’ kojkowinik kqab’an jun cholajil re ri taq tzij che kekoj chuwach ri taq q’atb’al tzij xuquje ri taq ajkunanel. Sib’alaj nim upatan ri chak ri’ che ri taq kech’aw pa le ch’ab’al ri kekowinik ketob’anik rech kanimar ri chak ri jeri’ kanimar ri kekojow ri chak ri’ re ri ch’ab’al che are tajin kkoj nim chuq’ab’ che kumal ri kech’aw pa we ch’ab’al Maya ri. Kojchakun kuk’ ri kech’aw pa we ch’ab’al ri che are ri kich’ab’al che kkikojo chi’ xalaxik che k’ate xopan pa Estados Unidos, xuquje ri k’o ketamab’al chrij ri ch’ab’al che tajin kechakun kuk’ ri kech’aw pa le ch’ab’al ri xuquje ri k’o kitijonik chrij ri ch’ab’al. Rech jeri’ kkiya tob’anik chkixol ri EE. UU. xuquje Guatemala, ri qachak are kuk’am ronojel ri taq 20 ch’ab’al che k’o pa Guatemala che kkib’an jun jupuq taq tzij che qas kkojik xuquje tz’aqat rech kkikoj ri taq kech’aw pa le ch’ab’al ri’. Chi kanimar más ri chak, kqaj che knimar más ri ucholajil ri taq tzij che kkojik kuk’ ri taq ajq’atal tzij xuquje ajkunanel, xuquje jun cholajil che kruk’aj más taq tzij che kkikoj ri taq winaq pa le tecnología, rajil, tijonik xuquje etz’anem.

RI KQAJ KQAB’ANO

Kqaj che Ketamax ri taq Ch’ab’al Maya pa Ronojel ri Uwach Ulew

Ri chak rech kechajix ri taq ch’ab’al Mayas are kub’ano che ri MasterWord xuquje ri instituto MasterWord  nim kipatan che ub’anik wari’. Ri Naciones Unidas ub’anom jun foro, xuquje ri Decenio Internacional rech taq ch’ab’al indigenas, rech jeri knimar ri kkaj kketamaj chrij ri ch’ab’al. Xuquje, ri Decenio are kutaqchij ri winaq rech kuchajij ri taq ch’ab’al xuquje kkiya ub’ixik chrij ri ch’ab’al ri rech jeri knimar rilik ri taq ch’ab’al ri cho ronojel ri uwach ulew rumal ri utob’anik ri nim upatan ri ch’ab’al. Ri kojkowinik kqilo are che ri qachak ri kqab’ano che kqakilitaj ri kib’anik ri taq ch’ab’al Mayas xuquje ri nim upatan chkiwach ri winaq. Ri uk’iyal ri taq winaq ketam taj uwach ri taq ch’ab’al ri che kkoj pa ronojel ri Centro America k’a kk’is pa ri norte re ri emisferio occidental. Wene are xew kechoman chrij che ri Mayas are ewinaq che xsach kiwach, Rumal wari ri qachak are che qas kqilo che nim upatan ri taq ch’ab’al Mayas che k’olik, wene pa Coban, Guatemala, o pa Houston, Texas, ri Mayas sachinaq ta kiwach rumal che amaq’el kkikoj ri kich’ab’al. Chi’ kkib’ij ri ki k’ulmam, kojkowinik kqab’ano che kkoj chupam ri taq tecnologías, ri pwaq, ri tijonik, ri kunanik xuquje nik’aj chik.

Kqaya Tob’anik Xuquje K’ax ta Uriqik

Rech qas kya’ ri tob’anik, ri MasterWord xuquje ri Instituto MasterWord amaq’el kopan kuk’ ri ketab’an che ub’anik wari pa le nimaq taq tijob’al che ri kkaj are che ksach ta uwach ri ch’ab’al xuquje kkikoj ri taq winaq che e k’o pa Estados Unidos xuquje pa Guatemala. Qab’anom wa tob’anik che esam pa ronojel pa línea k’ax ta uriqik rech jeri’ kekowinik kkiriq konojel ri winaq che kkaj. Ruk’ kitob’anik e k’i taq winaq xuquje instituciones re taq nimaq taq tijonik rumal che tajin kanimar ri kik’iyal ri winaq che kech’aw pa we taq ch’ab’al ri’ pa EE. UU. Che kekowinik ketob’anik ruk’ ri ketamab’al rech jeri kojkowinik kqab’an we chak ri’. Are nim upatan che konojel chin kkiya tob’anik che we nim chak ri’, sib’alaj utz kkilo rech utz krilo ri nik’i’aj chik. We jun chak ri ya majim chik are k’u k’o más kb’anik rech kekowinik ri kkaj kkikojo utz kok chupam rech jeri’ knimar ri ub’anik ri Instituto MasterWord.

Kqayuj ri taq culturas xuquje kqaya tob’anik chke ri taq tinamit re ch’ab’al Maya pa EE. UU.

Kimik pa Estados Unidos sib’alaj kajwataj kitob’anik winaq che k’o ketamab’al rech kkiya tob’anik pa le ch’ab’al kech taq ri winaq. Wari’ sib’alaj rajawaxik are taq chi’ kkoj kuk’ ri taq q’atb’al tzij xuquje kuk’ ajkunanel, rumal che ri keya’ow ri tob’anik kekowin taj kkiriq ri kech’aw pa we ch’ab’al ri rech kkiya ri tob’anik. We qachak ri kojuto’o rech kqaya ri tob’anik chke ri taq winaq che k’a te xul pa EE. UU. Rech jeri kqaya ri tob’anik. Ri Instituto MasterWord xuquje are kk’amow b’e rech kya’ tob’anik chike ri winaq che k’ate xul pa ri EE. UU. rech kya’ ri tob’anik chke pa ri kich’ab’al chi kajwataj tob’anik chke ruk’ ajkunanel, xuquje ajkunanel re jolomaj xuquje re tijonik. Ri instituto MasterWord xuquje ri chak rech kechajix ri taq ch’ab’al Mayas kkisuk’umaj ri b’e rech kekowinik kk’aman chke ri k’ak’ kik’aslemal chi’ pa Estados Unidos.  Konojel ri taq ajq’axal tinamit re ri taq ch’ab’al Maya kiriqom ta ronojel ri taq tob’anik che k’o chi pa EE. UU., rumal wari’ kkich’ob taj jas kkib’ano. Xuquje, rumal che are jun jupuq che etasom rumal ri kich’ab’al rumal wari ketam taj jas kkib’ano. Chi’ kya’ chke ri taq k’o ketamab’al kkich’ob’o jas ub’anik ri kich’ab’al rech jeri’ kekowinik kkinimarisaj ri ub’anik ri kito’ik ri taq ajq’axal tinamit. Qas b’isob’al che ri taq chak kuk’ ajkunanel xuquje kuk’ ri taq ajq’atb’al tzij, ri kech’aw pa ch’ab’al Maya amaq’el are kkitzukuj ri kech’aw pa ch’ab’al español xuquje ingles rech kkiq’axej pa ri kich’ab’al. Wari’ are rumal jujun taq jastaq che kub’ano che kkoj ta ri taq ch’ab’al rumal che are k’o ri ch’ab’al hispano xuquje kub’ano che kajwataj más winaq che k’o ketamab’al chrij wari. Kqayej che kk’extaj wari ruk’ ri ub’anik jun jupuq taq tzij xuquje tob’anik rech jeri ri taq kkiya tob’anik kekowinik kkib’an wari’.

RI KQAJ KQARIQO PA RI PETINAQ

  1. Kqanimarisaj ri chak pa ronojel ri 20 ch’ab’al Mayas Iximulew xuquje nik’aj chi jastaq.
  2. Are ri kojul ri nab’e kya’ow tob’anik chike ri taq winaq che kech’aw pa ch’ab’al Maya ruk’ wari kojkowinik kqaya tijonik chirij ri ch’ab’al chke ri taq tinamit che kkikoj we ch’ab’al ri’. Ri nik’om rij qilom che jun ak’al xuquje jun winaq kkowin taj kketamaj jun ch’ab’al xuquje jun k’ak’ etamanik jacha kub’ij ri UNESCO che ri 40% chke ri winaq maj ketamab’al chrij ri kich’ab’al, kqaj kqak’ex wari chrij ri tinamit Maya rech kekowinik kketamaj más chrij ri kich’ab’al.  Chasik’ij ri wuj re ri blog re Creole Solutions
  3. Kqatzukuj nik’aj chi jastaq rech ktob’anik che ri taq kech’aw pa le ch’ab’al Maya kketamaj ukojik jastaq digital, rech jeri knimar ri ketamab’al, xuquje ketam ri kkib’an che ri kirajil xuquje nik’aj chi jastaq che nim ub’anik pa le kich’ab’al.
  4. Kojul jun tob’anik che ri kkaj kketamaj chrij ri k’ulmatajinaq chrij ri nik’aj chi ch’ab’al che etasom che xuquje etamatal ta kiwach pa digital, rech jeri kekowinik kketamaj jas kkib’an che ri kirajil jacha kkib’an más che 3 mil millones winaq che kekowin taj kkikoj internet Davos 2022, xuquje kab’ixik che ri 80% che kriqitaj pa le internet xew k’o pa 10 ch’ab’al: Ingles, Chino, Español, Japones, Árabe, Portugués, Alemán, Francés, Ruso xuquje Coreano.
  5. Blog re Consumers International

JAS KAB’ANO RECH KAYA TOB’ANIK

Chanim ri k’o jujun taq jastaq pa taq ch'ab'al K'iche', Q'eqchi', Kaqchikel, Q'anjob'al, Chuj, Mam, Akateko, Tz'otz'il, and Tzeltal. Xuquje tajin kqatzukuj kitob’anik más winaq rech ri taq ch’ab’al Mayas re Guatemala xuquje México rech kechakun che ri taq ch’ab’al. chanojisaj ri wuj ri’ we kawaj katob’an che ub’anik we jun chak ri’ pa le ach’ab’al.

Wuj rech kab’an kata’ kachakun pa Wiki re ri taq ch’ab’al Mayas